زلزله، سونامی و فاجعه هستهای فوکوشیما ۲۰۱۱؛ سهگانهای مرگبار در ژاپن
آغاز فاجعه: زلزله ۹ ریشتری
ساعت ۱۴:۴۶ به وقت محلی، زمینلرزهای قدرتمند در اعماق اقیانوس آرام در نزدیکی سواحل شمال شرقی ژاپن رخ داد. این زلزله، قویترین زمینلرزه ثبتشده در تاریخ ژاپن و چهارمین زلزله بزرگ جهان بود. لرزش آن حتی در توکیو نیز حس شد و باعث تکان خوردن برجها و توقف قطارهای سریعالسیر شد.
سونامی مرگبار
چند دقیقه پس از زلزله، موجهای عظیم سونامی با ارتفاعی تا ۴۰ متر به خشکی رسیدند. سواحل استانهای میاگی، فوکوشیما و ایواته بهطور کامل زیر آب رفتند. سرعت این امواج به بیش از ۷۰۰ کیلومتر در ساعت میرسید و در عرض چند دقیقه شهرها، خانهها، کشتیها و خودروها را بلعیدند.
تلفات سونامی:
- کشتهشدگان: بیش از ۱۹٬۰۰۰ نفر
- مفقودشدگان: حدود ۲٬۵۰۰ نفر
- آوارگان: بیش از ۴۵۰٬۰۰۰ نفر
آغاز بحران هستهای فوکوشیما
سونامی علاوه بر تخریب شهرها، نیروگاه هستهای فوکوشیما دایچی را نیز هدف قرار داد. دیوارهای محافظ نیروگاه برای موجی به ارتفاع ۶ متر طراحی شده بودند، در حالیکه موجی ۱۳ تا ۱۵ متری وارد شد.
سونامی باعث قطع برق و از کار افتادن سیستم خنککننده رآکتورها شد. پس از چند ساعت، دمای داخل رآکتورها بالا رفت و در روزهای بعد، سه مورد انفجار هیدروژنی در رآکتورهای ۱، ۲ و ۳ رخ داد. هستههای سوخت شروع به ذوب شدن کردند و نشت مواد رادیواکتیو آغاز شد.
اقدامات اضطراری:
- تخلیه بیش از ۱۵۰٬۰۰۰ نفر از مناطق اطراف نیروگاه
- اعلام وضعیت اضطراری توسط دولت ژاپن
- تزریق آب دریا به رآکتورها برای جلوگیری از انفجار بیشتر
- کمک بینالمللی از آمریکا، فرانسه، آلمان و آژانس بینالمللی انرژی اتمی
اثرات زیستمحیطی فاجعه فوکوشیما
مواد رادیواکتیو مانند ید-۱۳۱، سزیم-۱۳۷ و استرونسیم-۹۰ به محیط اطراف نشت کرد. بسیاری از مناطق کشاورزی، جنگلها، منابع آبی و حتی اقیانوس اطراف آلوده شدند. صیادی در آبهای اطراف برای مدتها ممنوع شد. در سالهای بعد، نشت تدریجی آب آلوده از مخازن نیروگاه همچنان ادامه داشت.
در برخی مناطق نزدیک نیروگاه، سطح تابش رادیواکتیو ۱۰۰ برابر حد مجاز بود و حتی امروز نیز بازگشت ساکنان به برخی مناطق ممنوع است.
تأثیرات انسانی و روانی
- بیش از ۲۰٬۰۰۰ مرگ مستقیم و غیرمستقیم (شامل خودکشیها و بیماریهای روانی ناشی از آوارگی)
- افزایش اضطراب عمومی نسبت به نیروگاههای هستهای در سراسر جهان
- افزایش موارد سرطان تیروئید در کودکان (مورد مطالعه و جدل علمی)
اثرات اقتصادی
- هزینه تخمینی بازسازی: بیش از ۲۳۵ میلیارد دلار
- بزرگترین خسارت مالی ناشی از بلایای طبیعی در تاریخ بشر
- تعطیلی موقت بیش از ۵۰ نیروگاه هستهای ژاپن
- سقوط بورس ژاپن و کاهش ارزش ین
تغییر سیاست انرژی ژاپن
پس از این فاجعه، ژاپن تقریباً تمام رآکتورهای هستهای خود را برای چند سال متوقف کرد. دولت به سمت انرژیهای تجدیدپذیر مثل خورشیدی و بادی روی آورد. همچنین استانداردهای ایمنی نیروگاههای هستهای بهشدت بازبینی و سختگیرانهتر شد.
درسهایی برای جهان
- لزوم طراحی مقاومتر نیروگاهها در برابر بلایای طبیعی
- آمادگی روانی و لجستیکی برای تخلیه گسترده
- اهمیت اطلاعرسانی شفاف به مردم در بحرانها
- نگاه جدید به انرژی هستهای و افزایش نظارت بینالمللی
جمعبندی
زلزله و سونامی ۲۰۱۱ ژاپن، فاجعهای سهلایه بود که هم طبیعت، هم انسان، و هم فناوری را به چالش کشید. از مرگ هزاران نفر گرفته تا رهاسازی تشعشعات هستهای، این حادثه هشداری بود برای تمام کشورهایی که در معرض بلایای طبیعی یا دارای فناوری هستهای هستند. ژاپن اما با انضباط، انسجام و تلاش ملی، موفق شد از این بحران عبور کند و الگویی برای مدیریت بحران شود.